7.9.2004

Refir

Fjölskyldugerð: steggur, tófa og yrðlingur.

Þyngd: 2.5-4.5 kg.
Fengitími: mars-apríl.
Meðgöngutími: 52 dagar.
Fjöldi afkvæma: 6,5 að meðaltali
Nytjar: feldurinn.

Stiklur um Refi

• Talið er að refurinn hafi borist til Íslands með hafís fyrir meira en 10.000 árum. Refurinn var eina landspendýrið með búsetu hér fyrir landnám, en hvítabirnir hafa eflaust komið hingað annað veifið er hafís bar að landi.
• Íslenski refurinn telst til refategundar er nefnist heimskautarefur eða fjallarefur. Ekkert dýr hefur þykkari feld en heimskautarefurinn, en talið er að hann þoli allt að 70 gráðu frost í logni.
• Heimskautarefurinn hefur aðlagast vel staðháttum á Íslandi og er stofnstærð hans u.þ.b. 3-4000 dýr.
• Tvö meginlitaafbrigði eru til. Annars vegar refir sem eru mórauðir allt árið og hins vegar hvítt litaafbrigði, sem er hvítt að vetri en mórautt að sumri.
• Mórauða afbrigðið er líklegra til þess að lifa við láglendi, oft við fjörur, á meðan hvíta afbrigðið lifir á hálendi.

Nánari upplýsingar

Litaafbrigði

Tvö meginlitaafbrigði eru til á íslenska heimskautarefnum, annars vegar mórautt litaafbrigði og hins vegar hvítt. Það hvíta er hvítt að vetrinum en grábrúnt að sumri.

Líkleg skýring á felulitum þessum er aðlögunin við árstíðir hér á landi líkt og rjúpan. Refirnir fela sig fyrir aðalóvininum sem hér á landi er einmitt maðurinn . Veiðar á ref eru stundaðar allt árið sökum aðráns hans í gegnum tíðina.

Sértaklega finnst ref gott að gæða sér á æðarfugli, eggjum hans og ungum. Svo voru hænsnabú í hættu og sauðfé bóndans. Með auknu eftirliti og hraustari kindum eru dýrbítar nánast úr sögunni, en það voru tófur kallaðar er lögðust á fé.

Aðlögunarhæfni

Refir eru einu villtu landspendýrin sem ekki hafa verið flutt inn hér á landi af manninum. Talið er að hann hafi verið að elta bráð, í fylgd með hvítabirninum þar sem sannað þykir að þeir hjálpist að við veiðar annað slagið.

Refurinn hefur hins vegar ílengst hér enda nóg af fæðu hér. Má þar nefna sem dæmi fugla, egg, fjörudýr, hrognkelsi og ber á haustin. Með landnámi bættust við ýmsir nýir fæðumöguleikar, sauðfé, mýs, hreindýr og hænur.

Feldur refa

Sú staðreynd að refurinn hefur aðlagast vel vistinni má meðal annars þakka hinum góða feldi sem hann hefur. Feldur refsins er einn af betri feldum sem þekkjast í dýraríkinu, þolir mikinn kulda og er sérstakur að því leyti að hár hans eru hol að innan og einangra dýrið mjög vel.

Rófan á refnum er mjög þykk og til að spara orku þegar hann sefur þá hringar hann sig allan saman, dregur fæturna undir sig og leggur svo skottið yfir leggi sýna og trýni.

Að helga sér óðal

Er mjög mikilvægt í hegðun refa og þegar því er náð virða aðrir refir landamæri hinna. Landamærin merkja þeir með þvagi sínu allt umhverfis óðal sitt og grenið sérstaklega vel. Bæði steggur og tófa sjá um að vernda óðal sitt og bæði sjá þau um umönnun yrðlinga sinna.

Refurinn er fjölskyldudýr og pör halda saman ævilangt þar til annað deyr. Talið er að sökum þess að fengitími tófunnar eru einungis nokkrir dagar á ári þá þori karldýrið ekki að yfirgefa kvendýrið af ótta við að missa af pöruninni.

Afkvæmin

Yrðlingar vega að meðaltali 70 gr við got. Þeir eru hærðir en blindir og opna augun 15-16 daga gamlir. Á fyrstu þrem vikum ævinnar nærast þeir eingöngu á móðurmjólkinni en taka þá éta kjöt sem báðir foreldrarnir færa þeim.

Tófur virðast yfirleitt venja þá undan sér við 8-10 vikna aldur. Yrðlingar vaxa hlutfallslega hraðar en ungviði flestra annarra rándýra og ná 90% af endanlegri stærð á tæpum 4 mánuðum.

Þeir virðast orðnir töluvert sjálfbjarga við fæðuöflun strax þriggja mánaða og alveg óháðir foreldrum fjögurra mánaða gamlir. Þó kemur fyrir að yrðlingar verði eftir og hjálpi til við næsta got, yfirleitt eru það þá dætur og systur sem hafa þá þannig fórnað eigin möguleikum á að fjölga sér.

Nýtni refa

Refurinn stundar veiðar og síðla sumars og um haust leggur hann sig mikið fram við veiðar til þess að safna vetrarforða. Yfir vetrartímann er oft erfiðara að stunda veiðar og er því refurinn mjög hagsýnn er hann safnar sér forða. Hann grefur í jörðina þann mat sem umfram er. Til að finna aftur matinn merkir hann staðinn með þvagi og getur þannig þefað upp slóðina.

Búrrefir

Búrrefir voru fluttir inn um og eftir 1930 og átti að glæða atvinnumöguleika bændastéttarinnar þar sem sauðfjárræktun og nautgriparæktun voru í lægð. En sífelld eftirspurn virtist vera eftir loðfeldum og búrrefir stærri og með betri feld en villti refurinn.

Ekki er um marga möguleika að ræða hvað varðar litaafbrigði búrrefa en 90 % stofnsins hér á landi er blárefur. Restin er silfurrefur og nokkrir gull- og rauðrefir. Af blárefnum eru ekki nema 10 % hvítrefur/shadow.

Smellið á myndina hér að neðan til að skoða fleiri myndir af refum.