3.9.2004

Nautgripir

Fjölskyldugerð: naut, kýr og kálfur.

 
Þyngd: kýr u.þ.b. 450 kg og naut 600 kg.

Fengitími: allt árið.

Meðgöngutími: rúmlega 9 mánuðir.

Fjöldi afkvæma: 1 kálfur (sjaldan 2).

Nytjar: kjöt, mjólk, húð og horn.

Stiklur um Nautgripi

• Á landnámsöld voru nautgripir stærsti hluti bústofns landsins. Þá voru þeir fyrst og fremst notaðir sem dráttardýr og gengu úti allt árið.
• Mikil litafjölbreytni er í íslenska stofninum. Kýrnar geta verið rauðar, svartar, kolóttar, skjöldóttar, bröndóttar, gráar, sægráar og svona mætti lengi telja.
• Eiginleg ræktun nautgripa hófst ekki fyrr en upp úr 1930. Þá var farið að halda kúm undir ákveðin naut sem þóttu skara framúr að einhverju leyti.
• Nú orðið eru flestir íslenskir nautgripir kollóttir (ekki með horn) en fyrir nokkrum öldum var meiri hluti þeirra hyrndir og bröndóttir að lit. Hyrndir gripir eru varasamari í umgengni en án efa tignarlegri. Hnýflar kallast það þegar ber á mjög litlum hornum, líkt og þau hafi hætt að vaxa snemma á vaxtarskeiðinu.

Guttormur

• Guttormur var meðal þekktustu nauta landsins, enda af alíslensku kyni kominn og vó hvorki meira né minna en 942 kg þann 18. apríl 2001.
• Guttormur var fæddur árið 1992 á Eystri-Sólheimum. Hann kom 15 mánaða gamall í Fjölskyldu- og húsdýragarðinn og átti góða ævi með kúnum í garðinum og eignaðist 25 afkvæmi með þeim. Guttormur var mikill kostagripur, bæði fallegur og sérstaklega vel skapi farinn. Hann var felldur þann 16. september 2005.
• Guttormur var með hring í nefinu. Hringur sem settur er í nasir nauts hefur þann tilgang að ef nautið, sem er mjög sterkt og stórt, ákveður að gera eitthvað af sér þá er hægt að grípa í hringinn og snúa upp á hann. Hættir þá nautið venjulega öllum látum og hlýðir þeim er tosar í hringinn. Með því minnkar hann sársaukann en miðnesið á nautgripum er mjög viðkvæmt.

Íslenska kúakynið - Nánari upplýsingar

Samkvæmt hagtölum Bændasamtaka Íslands 2010 var fjöldi nautgripa á landinu árið 2008 72.012 en þar af voru 26.211 mjólkurkýr.

Íslenska nautgripakynið er skyldast norska kyninu "Sidet Trönder og Nordlandsfe" og hefur uppruninn verið rakinn aftur til landnáms. Öll mjólkurframleiðsla í landinu byggist á þessu kyni.

Íslenska kýrin býr yfir meiri litafjölbreytni en nokkur annar kúastofn í Evrópu, er smávaxin og vegur aðeins 470 kg. Kúabúum fer fækkandi í dag á landinu en jafnframt eykst mjólkurframleiðsla hvers bús til muna. Þetta kemur meðal annars til að í stað hefðbundna básafjósa rísa nú stórbyggingar þar sem skepnurnar ganga um lausar og eru jafnvel mjólkaðar af mjaltaþjóni (mannshöndin kemur hvergi nærri).

Nautgriparæktun

Eiginleg ræktun nautgripa hófst ekki fyrr en upp úr 1930, en fram að þeim tíma tíðkaðist ekki að nautgripir næðu hárri elli. Ræktað var undan nautum og fyrsta nautið sem eitthvað lét að sér kveða var Máni frá Kluftum, fæddur 1936 og út frá honum varð Kluftarstofninn þekktur (nánari upplýsingar síðar).

Ræktunarmál tóku miklum breytingum með tilkomu sæðingarstöðva, sem dæmi voru reistar stöðvar á Lágafelli í Mosfellssveit, á Blönduósi og á Hvanneyri þar sem nú starfar Nautastöð Bændasamtaka Íslands enn í dag. Þar kom fyrst möguleikinn að djúpfrysta sæði úr efnilegum nautum og þar með opnaðist tækifæri fyrir nautgriparæktendur um allt land.

Alls borðuðu íslenskir neytendur 10.5 kg árið 2006 á mann samkvæmt hagtölum bændasamtaka Íslands, þetta er hnignun í neyslu nautakjöts en árið 2000 borðuðu Íslendingar 12,9 kg af kjöti. Sé hinsvegar neyslan skoðuð síðastliðin 20 ár þá kemur í ljós að hún helst í kringum 11 kg á ári.

Nytjar

Nautgripir eru einkum ræktaðir vegna mjólkur og kjöts. Íslenska kúakynið er smávaxið og gefur minna kjöt en önnur kyn sem ræktuð hafa verið í nágrannalöndum okkar.

Til að auka kjötgæfni gripa með hraðari vexti og betra vaxtarlagi hefur verið flutt inn á misjöfnum tíma frá Bretlandi og Frakklandi, kálfur, sæði og fósturvísar. Þetta eru tegundirnar Galloway, Aberdeen Angus og Limousin holdanaut.

Góð mjólkurkýr getur mjólkað allt að 30-40 lítra á dag og til þess að kýr haldi mjólkurnyt svo hárri þarf að huga vel að fóðrun og að hún hafi óheftan aðgang að vatni. Talið er að kýr geti drukkið allt að 100 lítra af vatni á dag.

Mjólkurferlið

Kýr ganga með kálfa í rúma níu mánuði. Ekki er hægt að tala um ákveðinn fengitíma en tími milli gangmála er að meðaltali 21 dagur og hvert gangmál er að meðaltali 20 klukkustundir.

Þegar kýr er með kálfi segjum við að kýrin sé kelfd. Yfirleitt eiga kýrnar einn kálf í einu en þær geta gengið með allt að þrjá kálfa, en það er afar sjaldgæft.

Síðustu vikurnar fyrir burð er kýrin ekki mjólkuð, hún er í svokallaðri geldstöðu. Eftir burð fer mjólkurferlið í gang og kallast fyrsta mjólkin sem kemur úr kúnum "broddur".

Mikilvægt er að kálfurinn fái broddinn því í honum er heilmikið af efnum sem eru nauðsynleg ónæmiskerfi líkamans, mótefni gegn alls konar sjúkdómum. Afganginn af broddinum getur bóndinn nýtt sér til matar með því að hita broddmjólkina þar til hún hleypur og myndar búðing. Þetta kallast ábrystir og eru sérlega góðar með kanilsykri.

Jurtaæta

Kýrnar eru jurtaætur og jórturdýr. Einkenni jurtaætna eru meðal annars að augun eru á hliðunum og eyrun eru hreyfanleg. Þetta er til þess að jurtaæturnar eigi auðveldar með að vara sig á rándýrunum.

Jórturdýr eru með fjórskiptan maga (vömb, kepp, laka og vinstur). Grasið er í fyrstu ótuggið og geymist í stórri vömbinni. Í vömbinni malast fæðan og þar er hún brotin niður.

Jórtrið fer þannig fram að hluti af því sem kýrin étur ælir hún upp í munn og tyggur aftur. Fínmöluð fæðan berst svo áfram í hin magahólfin þrjú þar sem hún meltist enn frekar áður en hún berst í garnirnar. Nýting jórturdýra á fæðu sinni er alveg til fyrirmyndar en með þessari aðferð er fæðan nánast fullnýtt.

Smellið á myndina af nautinu og sjáið fleiri myndir af nautgripum.

Naut að fýla grön.